علت بی‌خوابی سالمندان چیست و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

آیا بی خوابی سالمندان بخشی طبیعی از افزایش سن است؟

با افزایش سن، خواب ممکن است سبک‌تر شود و فرد شب بیشتر بیدار شود یا صبح زودتر از گذشته از خواب برخیزد. درد، اضطراب و نیاز به دفع ادرار هم می‌توانند بیداری‌ها را بیشتر کنند. بنابراین تغییر الگوی خواب را باید همراه وضعیت سلامت بررسی کرد. [۲]

در بررسی بی خوابی سالمندان، فقط ساعت روی دیوار ملاک نیست. بپرسید: «صبح احساس استراحت می‌کنی؟»، «روزها چقدر خواب‌آلود هستی؟» و «خستگی چه کارهایی را برایت سخت کرده؟». خواب بی‌کیفیت می‌تواند تمرکز و انجام کارهای روزانه را مختل کند. [۱]

۶ علت احتمالی بی خوابی سالمندان و بیداری شبانه

ممکن است بیش از یک عامل دخیل باشد. توصیف زمان شروع مشکل و تغییرات اخیر زندگی، به پزشک کمک می‌کند بررسی را هدفمندتر انجام دهد. [۸]

۱. تغییر الگوی خواب با بالا رفتن سن

کم‌شدن خواب عمیق و بیدارشدن‌های بیشتر می‌تواند باعث شود سالمند احساس کند تمام شب بیدار بوده است. برای نتیجه‌گیری، زمان خواب و بیداری و وضعیت روزانه را کنار هم ببینید؛ برداشت یک شب برای تشخیص کافی نیست. [۲]

۲. درد و نیاز مکرر به دستشویی

گاهی فرد به‌خاطر درد بیماری مزمن یا نیاز به ادرار از خواب بیدار می‌شود و دوباره خوابیدن برایش سخت است. در این حالت، رسیدگی به بی خوابی سالمندان باید همراه بررسی همان ناراحتی باشد. زمان درد و بیداری‌ها را به پزشک توضیح دهید. [۲]

۳. اضطراب، افسردگی و نگرانی‌های شبانه

استرس، اضطراب و افسردگی از علت‌های شناخته‌شده مشکلات خواب‌اند. از دست‌دادن عزیزان و نگرانی درباره خواب هم می‌توانند در تداوم مشکل نقش داشته باشند. با آرامش درباره حال روحی سالمند سؤال کنید و ناراحتی او را کم‌اهمیت ندانید. [۳] [۴]

۴. داروها، چای و قهوه

برخی داروها ممکن است خواب را مختل کنند. مصرف کافئین و نیکوتین هم می‌تواند مشکل‌ساز باشد. برای بررسی علت بی خوابی سالمندان، فهرست داروهای نسخه‌ای، داروهای بدون نسخه و مکمل‌ها را آماده کنید؛ زمان یا مقدار مصرف را خودسرانه تغییر ندهید. [۳] [۴]

۵. وقفه تنفسی خواب یا بی‌قراری پاها

خرخر بلند همراه قطع‌و‌وصل تنفس، نفس‌نفس‌زدن در خواب یا خستگی زیاد روزانه باید به پزشک گزارش شود. این علائم ممکن است نیاز به بررسی آپنه خواب داشته باشند؛ صرفاً درخواست قرص خواب، بررسی علت را کامل نمی‌کند. [۵]

میل شدید به حرکت‌دادن پاها و احساس ناخوشایند در آن‌ها، به‌ویژه هنگام استراحت شبانه، می‌تواند با سندرم پای بی‌قرار مرتبط باشد. گرفتگی عضله و بعضی مشکلات عصبی هم علائم مشابه دارند و تشخیص به بررسی نیاز دارد. [۶]

۶. چرت‌های طولانی و محیط نامناسب خواب

چرت طولانی روزانه، کم‌تحرکی، تغییر مداوم ساعت خواب، نور و سروصدای شبانه یا دمای نامناسب اتاق می‌توانند خواب را به‌هم بزنند. در بی خوابی سالمندان، برنامه روز را هم بررسی کنید؛ مسئله همیشه فقط اتفاقی نیست که شب رخ می‌دهد. [۴]

برای بهترشدن خواب شبانه در منزل چه کنیم؟

برای کمک به بی خوابی سالمندان، تغییرهای ساده و قابل‌ادامه را انتخاب کنید. هدف این نیست که خانواده هر شب چند روش تازه امتحان کند؛ برنامه‌ای آرام و منظم، پیگیری نتیجه را آسان‌تر می‌کند.

• ساعت بیدارشدن را منظم نگه دارید: تا حد امکان، روزهای مختلف زمان بیداری مشابهی داشته باشید و برای خوابیدن به احساس خواب‌آلودگی توجه کنید. [۹]
• اتاق را برای استراحت آماده کنید: نور و صدا را کاهش دهید و راحتی تخت، بالش و دمای اتاق را بررسی کنید. [۷]
• اواخر روز به کافئین توجه کنید: چای، قهوه و بعضی نوشیدنی‌ها می‌توانند بیداری را بیشتر کنند. مصرفشان را در یادداشت خواب ثبت کنید. [۷]
• پیش از خواب فرصت آرام‌شدن بدهید: استفاده از تلفن و تلویزیون را کمتر کنید و یک فعالیت آرام و موردعلاقه سالمند انتخاب کنید. [۷]
• برنامه روز را بازبینی کنید: چرت‌های طولانی و فعالیت کم روزانه را با تیم مراقبت مطرح کنید؛ فعالیت باید با توان حرکتی و برنامه درمانی فرد هماهنگ باشد. [۴]

در کنار این تغییرها، راحتی و ایمنی سالمند را حفظ کنید. فردی که برای جابه‌جایی کمک می‌خواهد نباید برای اجرای توصیه‌های عمومی خواب، تنها در تاریکی از تخت بلند شود.

آیا قرص خواب یا ملاتونین برای بی خوابی سالمندان مناسب است؟

انتخاب دارو باید فردی باشد. بعضی خواب‌آورها در سالمندان می‌توانند با گیجی، وابستگی و زمین‌خوردن همراه شوند. قرص تجویزشده برای یکی از اعضای خانواده، انتخاب مناسبی برای درمان بی خوابی سالمندان محسوب نمی‌شود. [۲]

ملاتونین هم برای همه مناسب نیست. ممکن است در سالمندان مدت بیشتری فعال بماند و خواب‌آلودگی روزانه ایجاد کند؛ مصرف هم‌زمان با بعضی داروها نیز نیازمند بررسی است. درباره مکمل و فرآورده‌های گیاهی هم با پزشک یا داروساز مشورت کنید. [۱۱]

اگر سالمند مدت طولانی خواب‌آور مصرف کرده، برای قطع یا کاهش آن برنامه پزشکی بگیرید. برای نمونه، قطع ناگهانی زولپیدم پس از مصرف طولانی می‌تواند علائم ترک و برگشت شدیدتر بی‌خوابی ایجاد کند. [۱۲]

برای بی خوابی سالمندان چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر مشکل ادامه دارد، تغییر عادت‌ها کمک نکرده یا خستگی و بدخوابی زندگی روزانه را مختل کرده‌اند، ارزیابی پزشکی را پیگیری کنید. لازم نیست برای مراجعه صبر کنید تا مشکل چند ماه طول بکشد. [۳]

پزشک درباره شروع بی خوابی سالمندان، داروها، بیماری‌های زمینه‌ای، عادت‌های خواب و علائم همراه سؤال می‌کند. بر اساس یافته‌ها ممکن است معاینه، آزمایش یا بررسی تخصصی خواب لازم شود؛ نوع بررسی برای همه یکسان نیست. [۸]

پزشک طب سالمندی چه زمانی کمک می‌کند؟

اگر چند بیماری زمینه‌ای، داروهای متعدد و نیازهای مراقبتی هم‌زمان مطرح‌اند، می‌توانید امکان ویزیت پزشک طب سالمندی در منزل را برای بررسی وضعیت کلی هماهنگ کنید. شرح مشکل خواب را همراه فهرست داروها و تغییرات اخیر سلامت آماده داشته باشید.

چه زمانی بررسی روانپزشکی مطرح می‌شود؟

اگر اضطراب، افسردگی یا مشکلات روانی همراه مطرح باشند، یا پزشک بررسی تخصصی را لازم بداند، می‌توان درباره ویزیت روانپزشک در منزل هماهنگ کرد. همه موارد بی خوابی سالمندان علت روانی ندارند و انتخاب مسیر درمان باید بر اساس ارزیابی باشد. [۳]

خرخر همراه وقفه تنفس و خواب‌آلودگی روزانه را هم مطرح کنید؛ در صورت شک به آپنه، پزشک ممکن است بررسی تخصصی خواب درخواست کند. [۵]

برای بررسی بی خوابی سالمندان، چه چیزهایی ثبت کنیم؟

اگر وضعیت فوری نیست، ثبت الگوی خواب برای یک تا دو هفته می‌تواند به ارزیابی کمک کند. لازم نیست شب مرتب ساعت را نگاه کنید؛ صبح، زمان‌ها را تقریبی و بدون وسواس یادداشت کنید. نگرانی مداوم درباره ساعت هم ممکن است خواب را سخت‌تر کند. [۸] [۴]

برای پیگیری بی خوابی سالمندان، خانواده می‌تواند یادداشت‌ها را منظم نگه دارد و تغییرات را به پزشک گزارش کند. هنگام هماهنگی پرستار سالمند در منزل، نیاز به مراقبت شبانه، کمک در جابه‌جایی و ثبت وضعیت خواب را مشخص کنید. اجرای برنامه دارویی هم باید مطابق نسخه باشد.

درمان بی‌خوابی مداوم؛ فراتر از تغییر ساعت خواب

برای بی خوابی سالمندان که ادامه پیدا کرده، پزشک ممکن است درمان شناختی‌رفتاری ویژه بی‌خوابی یا CBT-I را پیشنهاد کند. این روش از گزینه‌های اولیه درمان بی‌خوابی طولانی‌مدت است و به اصلاح فکرها و رفتارهای مؤثر بر خواب، کاهش نگرانی و ایجاد الگوی مناسب کمک می‌کند. [۹]

این درمان با چند توصیه عمومی یکسان نیست. بعضی بخش‌های آن، مانند تنظیم زمان حضور در تخت، به آموزش و برنامه مشخص نیاز دارند. برای سالمند کم‌توان یا فرد دارای بیماری زمینه‌ای، برنامه را با متخصص هماهنگ کنید و زمان خواب را خودسرانه به‌شدت محدود نکنید. [۹]

پرسش‌های متداول درباره مشکلات خواب سالمندان

آیا بی خوابی سالمندان همیشه به قرص خواب نیاز دارد؟

خیر. انتخاب درمان به علت مشکل و شرایط فرد بستگی دارد. اصلاح عادت‌ها و درمان شناختی‌رفتاری می‌توانند بخشی از برنامه باشند؛ دارو باید با بررسی فایده و عوارض انتخاب شود. [۹]

آیا بیدارشدن مکرر در شب حتماً آپنه خواب است؟

خیر. علت‌های مختلفی وجود دارند؛ اما قطع‌و‌وصل تنفس، صدای خفگی و خرخر بلند، به‌ویژه همراه خستگی روزانه، باید بررسی شوند. [۵]

آیا ملاتونین چون مکمل است برای همه بی‌خطر است؟

خیر. احتمال خواب‌آلودگی و تداخل با داروها مطرح است. سالمند باید پیش از مصرف، داروها و بیماری‌هایش را با پزشک یا داروساز مرور کند. [۱۱]

آیا برای تشخیص، همه سالمندان به تست خواب نیاز دارند؟

خیر. ابتدا شرح‌حال، الگوی خواب و معاینه بررسی می‌شوند. تست خواب یا آزمایش‌های دیگر بر اساس علائم و احتمال بیماری‌های همراه درخواست می‌شوند. [۸]