علائم حیاتی چیست؟ راهنمای اندازه‌گیری فشار خون، نبض، تنفس و اکسیژن در منزل

علائم حیاتی چیست و شامل چه مواردی می‌شود؟

علائم حیاتی یا Vital Signs مجموعه‌ای از شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری هستند که اطلاعات اولیه‌ای درباره عملکرد قلب، ریه، گردش خون و تنظیم دمای بدن ارائه می‌کنند. پزشک یا پرستار با بررسی این شاخص‌ها می‌تواند متوجه شود آیا وضعیت بیمار پایدار است یا به بررسی بیشتری نیاز دارد.

چهار علامت حیاتی کلاسیک شامل فشار خون، نبض، تعداد تنفس و دمای بدن است. امروزه در مراقبت از بسیاری از بیماران، به‌خصوص بیماران قلبی و تنفسی، سطح اشباع اکسیژن خون یا SpO2 نیز به‌عنوان یکی از شاخص‌های مهم پایش می‌شود.

۱. فشار خون

فشار خون نیروی واردشده از طرف خون به دیواره رگ‌هاست و با دو عدد نمایش داده می‌شود. عدد اول، فشار سیستولیک هنگام انقباض قلب و عدد دوم، فشار دیاستولیک هنگام استراحت قلب میان دو ضربان است. برای مثال در عدد ۱۲۰ روی ۸۰، عدد ۱۲۰ فشار سیستولیک و عدد ۸۰ فشار دیاستولیک است.

۲. نبض یا ضربان قلب

نبض نشان می‌دهد قلب در هر دقیقه چند بار می‌زند. فقط تعداد ضربان مهم نیست؛ منظم یا نامنظم بودن نبض، قدرت آن و همراهی با علائمی مانند سرگیجه، ضعف، درد قفسه سینه یا تنگی نفس نیز اهمیت دارد.

۳. تعداد تنفس

تعداد تنفس بیانگر تعداد دم و بازدم در یک دقیقه است. علاوه بر تعداد، باید به عمق تنفس، استفاده از عضلات گردن و قفسه سینه، خس‌خس، صدای غیرطبیعی و دشواری تنفس توجه کرد. تنفس سریع یا کند می‌تواند با تب، درد، بیماری‌های ریوی، مشکلات قلبی یا برخی داروها ارتباط داشته باشد.

۴. دمای بدن

دمای بدن تحت‌تأثیر زمان روز، فعالیت بدنی، سن، محل اندازه‌گیری و نوع تب‌سنج قرار می‌گیرد. به همین دلیل بهتر است دمای بیمار همیشه با یک دستگاه مشخص و از محل یکسان اندازه‌گیری شود تا مقایسه نتایج قابل‌اعتمادتر باشد.

۵. سطح اکسیژن خون یا SpO2

پالس اکسیمتر با تاباندن نور از بافت انگشت، تخمینی از درصد اشباع اکسیژن خون و تعداد نبض ارائه می‌دهد. این دستگاه غیرتهاجمی و سریع است، اما نتیجه آن باید همراه با علائم بیمار تفسیر شود. سردی دست، حرکت انگشت، لاک ناخن، گردش خون ضعیف و حتی بعضی تفاوت‌های پوستی می‌توانند بر دقت قرائت اثر بگذارند.

محدوده معمول علائم حیاتی در بزرگسالان چقدر است؟

جدول زیر محدوده‌های عمومی برای یک بزرگسال سالم در حالت استراحت را نشان می‌دهد. این اعداد برای تشخیص بیماری کافی نیستند و در کودکان، سالمندان، زنان باردار، ورزشکاران و افراد دارای بیماری قلبی یا ریوی می‌توانند متفاوت باشند.

نحوه صحیح اندازه‌گیری علائم حیاتی در منزل

روش صحیح اندازه‌گیری فشار خون

برای اندازه‌گیری فشار خون در خانه، استفاده از فشارسنج بازویی خودکار با کاف مناسب معمولاً انتخاب مطمئن‌تری از دستگاه‌های انگشتی یا مچی است. برای کاهش خطا، مراحل زیر را رعایت کنید:

1. حداقل ۳۰ دقیقه قبل از اندازه‌گیری، از ورزش، مصرف نوشیدنی کافئین‌دار و استعمال دخانیات خودداری شود.
2. بیمار پیش از اندازه‌گیری حداقل پنج دقیقه در محیطی آرام بنشیند.
3. کمر به صندلی تکیه داشته باشد و هر دو کف پا روی زمین قرار بگیرد.
4. بازو روی سطحی ثابت و تقریباً هم‌سطح قلب قرار داده شود.
5. کاف روی پوست بازو بسته شود، نه روی لباس.
6. هنگام اندازه‌گیری صحبت کردن، حرکت یا استفاده از تلفن همراه متوقف شود.
7. در صورت توصیه پزشک، دو بار با فاصله حدود یک دقیقه اندازه‌گیری و هر دو عدد ثبت شود.

اگر فشار خون بیمار در ساعت‌های مختلف روز نوسان دارد، پزشک ممکن است هولتر فشار خون در منزل را پیشنهاد کند تا فشار خون طی شبانه‌روز و هنگام فعالیت‌های معمول ثبت شود.

روش اندازه‌گیری نبض

پس از چند دقیقه استراحت، نوک انگشت اشاره و میانی را روی شریان مچ دست قرار دهید. تعداد ضربان‌ها را بشمارید. اگر نبض منظم است می‌توان تعداد ضربان در ۳۰ ثانیه را دو برابر کرد؛ اگر نبض نامنظم احساس می‌شود، بهتر است شمارش یک دقیقه کامل انجام شود.

در صورت احساس ضربان نامنظم مکرر، تپش قلب همراه با ضعف، درد قفسه سینه یا تنگی نفس، صرفاً به عدد نمایش‌داده‌شده توسط فشارسنج اکتفا نکنید. پزشک ممکن است بررسی‌هایی مانند نوار قلب در منزل را لازم بداند.

روش شمارش تعداد تنفس

بهتر است تعداد تنفس زمانی شمرده شود که بیمار از شمارش آگاه نیست؛ زیرا توجه به تنفس ممکن است ریتم طبیعی آن را تغییر دهد. بالا آمدن قفسه سینه را در مدت یک دقیقه بشمارید و هم‌زمان به عمق، صدا و میزان تلاش بیمار برای نفس کشیدن توجه کنید.

روش اندازه‌گیری دمای بدن

روش استفاده از تب‌سنج‌های دیجیتال، گوشی، زیربغلی یا غیرتماسی متفاوت است. دستور سازنده را رعایت کنید و برای مقایسه بهتر، هر بار از یک دستگاه و محل ثابت استفاده کنید. دما را همراه با ساعت، محل اندازه‌گیری و علائمی مانند لرز، تعریق یا مصرف داروی تب‌بر ثبت کنید.

روش صحیح استفاده از پالس اکسیمتر

1. بیمار چند دقیقه در حالت نشسته یا نیمه‌نشسته استراحت کند.
2. دست گرم، تمیز و بدون حرکت باشد.
3. در صورت امکان لاک ناخن یا ناخن مصنوعی از انگشت مورد استفاده برداشته شود.
4. دستگاه روی انگشت قرار گیرد و تا ثابت شدن عدد چند لحظه صبر شود.
5. عدد اکسیژن، نبض، زمان اندازه‌گیری و وضعیت بیمار ثبت شود.
6. اگر عدد غیرمنتظره است، وضعیت انگشت و دستگاه بررسی و اندازه‌گیری تکرار شود.

چه افرادی به پایش منظم علائم حیاتی در خانه نیاز دارند؟

برنامه پایش باید بر اساس وضعیت بیمار و دستور پزشک تعیین شود. کنترل دوره‌ای علائم حیاتی معمولاً برای گروه‌های زیر اهمیت بیشتری دارد:

• سالمندان، به‌خصوص افرادی که تنها زندگی می‌کنند یا چند بیماری زمینه‌ای دارند؛
• بیماران قلبی، مبتلایان به فشار خون یا افراد دارای سابقه آریتمی؛
• بیماران مبتلا به آسم، COPD، ذات‌الریه یا سایر بیماری‌های تنفسی؛
• بیمارانی که پس از جراحی یا بستری از بیمارستان ترخیص شده‌اند؛
• افرادی که تب، عفونت یا ضعف عمومی دارند؛
• بیماران کم‌توان، دارای محدودیت حرکتی یا بستری در تخت؛
• بیمارانی که داروهای مؤثر بر فشار خون، ضربان قلب یا تنفس مصرف می‌کنند؛
• افرادی که پزشک برای آن‌ها ثبت منظم فشار، نبض یا اکسیژن خون را تجویز کرده است.

در بیمارانی که علاوه بر اندازه‌گیری علائم حیاتی به مراقبت روزانه، جابه‌جایی، رسیدگی به داروها یا همراهی نیاز دارند، استفاده از پرستار بیمار در منزل می‌تواند به اجرای منظم‌تر برنامه مراقبتی کمک کند.

چرا ثبت روند علائم حیاتی از یک عدد مهم‌تر است؟

فشار خون، نبض، تنفس و دمای بدن ثابت نیستند. فعالیت بدنی، خواب، استرس، درد، تب، مصرف دارو، نوشیدن قهوه و حتی وضعیت نشستن می‌توانند نتیجه را تغییر دهند. به همین دلیل، تصمیم‌گیری بر اساس یک بار اندازه‌گیری ممکن است گمراه‌کننده باشد.

برای تهیه یک گزارش قابل‌استفاده، بهتر است موارد زیر ثبت شوند:

• تاریخ و ساعت اندازه‌گیری؛
• فشار خون و نبض؛
• تعداد تنفس و سطح اکسیژن خون؛
• دمای بدن و روش اندازه‌گیری؛
• وضعیت بیمار هنگام اندازه‌گیری؛
• علائمی مانند درد، تنگی نفس، سرگیجه، لرز یا ضعف؛
• داروهای مصرف‌شده پیش از اندازه‌گیری؛
• هرگونه تغییر نسبت به مقدار معمول بیمار.

این اطلاعات به پزشک کمک می‌کند وضعیت بیمار را دقیق‌تر بررسی کند. در صورت مشاهده تغییرات مداوم یا علائم جدید، می‌توان برای ویزیت دکتر در منزل اقدام کرد.

تفاوت خوداندازه‌گیری با کنترل تخصصی علائم حیاتی چیست؟

آیا برای پایش بیمار به مانیتور علائم حیاتی نیاز داریم؟

برای اندازه‌گیری دوره‌ای یک فرد پایدار، ممکن است فشارسنج، تب‌سنج و پالس اکسیمتر کافی باشد. اما بعضی بیماران پس از ترخیص، بیماران بدحال یا افرادی که پزشک برایشان پایش نزدیک‌تری تعیین کرده است، ممکن است به دستگاه مانیتورینگ نیاز داشته باشند.

انتخاب دستگاه باید بر اساس شرایط بالینی و نظر تیم درمان انجام شود. در صورت تجویز یا نیاز موقت، امکان اجاره مانیتور علائم حیاتی از ثمین پلاس در تهران و کرج وجود دارد.

اشتباهات رایج در اندازه‌گیری علائم حیاتی

• اندازه‌گیری فشار خون بلافاصله پس از راه رفتن، ورزش یا بالا رفتن از پله؛
• استفاده از کاف فشارسنج کوچک یا بزرگ‌تر از اندازه بازو؛
• بستن کاف روی لباس؛
• صحبت یا حرکت هنگام اندازه‌گیری فشار خون؛
• شمارش تنفس برای مدت بسیار کوتاه؛
• استفاده از پالس اکسیمتر روی دست سرد یا انگشت در حال حرکت؛
• ثبت نکردن ساعت، علائم بیمار و داروهای مصرف‌شده؛
• تغییر خودسرانه مقدار دارو بر اساس یک عدد؛
• نادیده گرفتن حال عمومی بیمار به‌دلیل طبیعی بودن عدد دستگاه؛
• مقایسه نتایجی که با دستگاه‌ها یا روش‌های متفاوت گرفته شده‌اند.

چه زمانی تغییر علائم حیاتی اورژانسی است؟

عدد غیرطبیعی باید یک بار با روش صحیح دوباره بررسی شود؛ اما اگر بیمار علائم شدید دارد، نباید برای تکرارهای متعدد یا پایین آمدن خودبه‌خودی عدد منتظر ماند.

سؤالات متداول درباره علائم حیاتی در منزل

جمع‌بندی

دانستن اینکه علائم حیاتی چیست و چگونه باید اندازه‌گیری شود، به خانواده کمک می‌کند تغییر وضعیت بیمار را زودتر تشخیص دهد. بااین‌حال، دستگاه فقط یک عدد نمایش می‌دهد و تفسیر آن باید با توجه به علائم، سوابق پزشکی، داروها و محدوده معمول هر بیمار انجام شود.

اگر اندازه‌گیری برای خانواده دشوار است، نتایج نوسان زیادی دارند یا بیمار پس از بستری و جراحی به مراقبت دقیق‌تری نیاز دارد، استفاده از خدمات تخصصی درمان در منزل می‌تواند به پایش منظم‌تر و ارتباط بهتر با پزشک معالج کمک کند.